Το άγχος των εξετάσεων είναι φυσιολογικό να υπάρχει -και σε ένα βαθμό μπορεί να είναι ωφέλιμο- με την έννοια ότι μπορεί να είναι κινητοποιητικό. Το πρόβλημα προκύπτει όταν το παιδί βιώνει τόσο έντονο στρες, ώστε αυτό επηρεάζει τη συγκέντρωση και την απόδοσή του και εν τέλει το καταβάλει ψυχικά δυσχεραίνοντας την καθημερινότητα του, τόσο κατά την περίοδο της προετοιμασίας, όσο και κατά τη διάρκεια των εξετάσεων.

Η εκδήλωση του άγχους αφορά συμπτώματα στο σωματικό, γνωστικό, ψυχολογικό και συμπεριφορικό επίπεδο.

Σωματικά συμπτώματα:

• Ταχυκαρδία
• Εφίδρωση
• Σφίξιμο στο στήθος
• Σωματικοί πόνοι (πχ κοιλιά)
• Διαταραχές στον ύπνο
• Διαταραχές στην όρεξη

Συμπτώματα στο γνωστικό τομέα:

• Αρνητικές σκέψεις
• Απαισιοδοξία
• Γνωστική διαστρέβλωση
• Υπεργενίκευση
• Δυσκολία συγκέντρωσης και προοσοχής
• Δυσκολία απομνημόνευσης
(Π.χ. Δεν έγραψα καλά στο διαγώνισμα των μαθηματικών →Έχω κενά → Δεν θα γράψω καλά στις εξετάσεις → Δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά κλπ.)

Ψυχολογικά συμπτώματα:

• Αίσθημα συνεχούς ανησυχίας
• Υπερδιέγερση
• Αίσθημα εξάντλησης και κούρασης
• Αρνητική διάθεση
• Ευερεθιστότητα

Συμπεριφορικά συμπτώματα:

• Επιθετικότητα
• Απόσυρση
• Παραίτηση (από το διάβασμα)

Αιτιολογία

Το άγχος των εξετάσεων αποτελεί ένα σύνθετο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο με ποικίλες επιδράσεις στο άτομο και στο ευρύτερο υποστηρικτικό του περιβάλλον. Ως εκ τούτου ,σχετίζεται και με ευρύτερους περιβαλλοντικούς παράγοντες οι οποίοι διαπλέκονται με οικογενειακούς και ατομικούς. Συχνοί αιτιολογικοί παράγοντες είναι οι ακόλουθοι:

• Φόβος αποτυχίας. Συχνά σχετίζεται με τη σύνδεση της υψηλής σχολικής επίδοσης και  τη διαμόρφωση  θετικής αυτοεικόνας και  αντίληψης προσωπικής αξίας. Υπάρχει η πεποίθηση ότι το παιδί  είναι «πετυχημένο», «άξιο» κτλ  όταν είναι καλός μαθητής , έχει υψηλούς βαθμούς και γενικά καλή ακαδημαϊκή επίδοση, σα να διαμορφώνεται η αυτοεικόνα του μόνο σε σχέση  με αυτό . Άρα η «αποτυχία» στις εξετάσεις πλήτει την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση του μαθητή , όχι μόνο σε ό,τι αφορά τη σχολική επίδοση,αλλά γενικά.

• Οι προσδοκίες των γονέων. Η στάση των γονέων  καθώς και οι προσδοκίες τους μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τα επίπεδα άγχους των εφήβων. Συχνά, η γονεϊκή ανησυχία για την επίδοση των παιδιών συνδέεται με προσδοκίες σχετικά με τη μελλοντική επαγγελματική τους πορεία και κοινωνική επιτυχία. Αυτές, όταν δεν εκφράζονται με μέτρο, ενδέχεται να οδηγήσουν στη δημιουργία ενός κλίματος υπερβολικής πίεσης και άγχους για τον μαθητή, τα οποία και ο ίδιος εσωτερικεύει.

• Υπερβολική εμπλοκή και υπερπροστασία των γονιών. Ο ρόλος του γονιού είναι να συνοδεύσει και να βοηθήσει το παιδί , στην πορεία του προς την αυτονομία και την ενηλικίωση. Όταν η δυναμική της σχέσης γονιού- παιδιού δεν προάγει αυτή τη διαδικασία,το παιδί γίνεται εξαρτημένο και δεν αναπτύσει τις ψυχικές ποιότητες αυτές που θα ενισχύσουν την αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση του . Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στο να υποτιμά τις ικανότητες και δεξιότητες του και να θεωρεί τον εαυτό του ανεπαρκή σε διαδικασίες αξιολόγησης, όπως πχ οι σχολικές εξετάσεις.

• Τα μαθημένα πρότυπα συμπεριφοράς σε σχέση με την αντίδραση σε αγχογόνες καταστάσεις. Αν ο μαθητής ζει σε ένα περιβάλλον το οποίο διαχειρίζεται με μη λειτουργικό τρόπο στρεσογόνες καταστάσεις,είναι πολύ πιθανό να υιοθετήσει (μέσω της μίμησης) ένα δυσλειτουργικό τρόπο αντίδρασης στο άγχος.

• Η έλλειψη ποιοτικής επικοινωνίας στο πλαίσιο της οικογένειας. Το να μην υπάρχει ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ γονιών και παιδών, να μην χαρακτηρίζεται η σχέση από αποδοχή, ενσυναίσθηση, ασφάλεια και στήριξη , να μην υπάρχει δλδ η απαιτούμενη πλασίωση των παιδιών, δυσκολεύει τη διαχείριση του άγχους γενικά, και των εξετάσεων ειδικότερα.

• Η επιφόρτιση της σχολικής ζωής με το άγχος των απαιτήσεων της σύγχρονης κοινωνίας. Οι αξίες και τα πρότυπα του σύγχρονου αναπτυξιακού μοντέλου που προάγουν τον ατομικισμό και τον ανταγωνισμό,η αδιαφορία για το ανθρώπινο και το φυσικό περιβάλλον, η κρίση αξιών και θεσμών,η φτωχοποίηση, η κοινωνική ανισότητα κτλ, δημιουργούν ένα ψυχοπιεστικό πλαίσιο για όλους στο τώρα . Το ίδιο το σχολείο, ως πλαίσιο,  μετουσιώνει τα παραπάνω ,  με τη βαθμοθηρία, τον ανταγωνισμό, τη μη προαγωγή της συνεργασίας, της ομαδικότητας, της κριτικής σκέψης, ως ένας θεσμός που αναπόφευκτα επηρεάζεται και αυτός από την ευρύτερη κρίση.

Στην πραγματικότητα, η νοηματοδότηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας όπως επηρεάζεται  από τις  τρέχουσες πολιτικοοικονομικές και κοινωνικές συνθήκες και η αλλοίωση σε ένα βαθμό του ρόλου του σχολείου, λειτουργεί ως βάση στο να είναι οι εξετάσεις ένα στρεσογόνο ερέθισμα, συνδυαστικά βέβαια με τα ατομικά χαρακτηριστικά των μαθητών.

• Ελλιπής προετοιμασία: Είναι προφανές  ότι η  πίεση και το στρες είναι μεγαλύτερα,  αν δεν έχει γίνει η κατάλληλη προετοιμασία και ο μαθητής νιώθει ότι αντικειμενικά δε θα μπορέσει να ανταποκριθεί  επαρκώς στις επικείμενες εξετάσεις.

• Κακή επίδοση σε προηγούμενες εξετάσεις: Η επίδραση προηγούμενης  εμπειρίας μπορεί να επηρεάσει τις προσδοκίες του μαθητή σχετικά με την επίδοση  του.

Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς:

Ο ρόλος των γονιών είναι να μεγαλώσουν και να προετοιμάσουν το παιδί του να ξεκινήσει το δικό του ταξίδι στην ενηλικίωση ως αυτόνομο άτομο, ικανό να αυτό-διαχειρίζεται τον εσωτερικό του κόσμο, να δημιουργεί υγιείς και ισότιμες σχέσεις με τους άλλους και να ζει μια ικανοποιητική για το ίδιο ζωή. Οι γονείς, χρειάζεται λοιπόν να σταθούν επαρκώς στο ρόλο τους, να επιστρατεύσουν τους δύο βασικούς μηχανισμούς κατά τον Winnicott: Το κράτημα (holding), να υπάρχει μια αγκαλιά συνεχώς διαθέσιμη για να ασφαλίζει, όποτε το χρειάζεται ο έφηβος μας. Και το καθρέφτισμα (mirroring). Το καθρέφτισμα του πραγματικού εαυτού του εφήβου και την αποδοχή του από τους γονείς χωρίς καμιά διάθεση κριτικής.

Κάποιοι τρόποι με τους οποίους οι γονείς μπορούν να ανακουφίσουν τα παιδιά από τη στρεσογόνα συνθήκη των εξετάσεων είναι οι εξης:

• Φροντίδα: Φροντίζοντας τον οργανισμό των εφήβων , εξασφαλίζοντας καλή διατροφή, ξεκούραση αλλά και καλό ύπνο και δημιουργώντας ένα καθαρό, φωτεινό, ήσυχο και ευχάριστο περιβάλλον στο σπίτι, βοηθά τους εφήβους να συγκεντρωθούν καλύτερα. Επιπλέον,το να περνούν ποιοτικό χρόνο οι γονείς με τα παιδιά τους  ,στα διαλείμματα από το διάβασμα (πχ κάνοντας μια δραστηριότητα από κοινού) , είναι βοηθητικό καθώς λειτουργεί αποσυμπιεστικά.

• Ουσιαστική επικοινωνία: Η ύπαρξη ουσιαστικής επικοινωνίας  ,αποτελεί τη βάση για μια γνήσια και υποστηρικτική σχέση γονιού-παιδιού και συνίσταται στη διαθεσιμότητα των γονιών,την αποδοχή, την ενσυναίσθηση και την ενεργητική ακρόαση.

• Εμπιστοσύνη / Αποδοχή: Η γνήσια και ειλικρινής εμπιστοσύνη στις ικανότητες του έφηβου, στην προετοιμασία του για  τις εξετάσεις, καθώς και στην επιλογή του σε σχέση με την κατεύθυνση και τον κλάδο σπουδών που ο ίδιος έχει διαλέξει από την πλευρά των γονιών,αλλά και η αποδοχή των επιλογών και των δυνατοτήτων τους αμβλύνει το άγχος τους.

• Ενεργητική ακρόαση: Ο τρόπος που ακούν οι γονείς τις αγωνίες του έφηβου είναι  σημαντικός. Είναι βοηθητικό και ανακουφιστικό για τους εφήβους,το να είναι παρόντες οι γονείς  όταν χρειάζεται στήριξη και έχει ανάγκη να μιλήσει για το άγχος που βιώνει, να ακουν  με ενσυναίσθηση χωρίς κριτική, χωρίς να κάνουν σύγκριση με τα άλλα παιδιά και χωρίς να κάνου «κήρυγμα», δίνοντας στείρες συμβουλές.

• Ενθάρρυνση: Με την ενθαρρυντική στάση, το παιδί βοηθιέται να νιώσει ότι αξίζει και ότι αναγνωρίζεται η προσπάθεια του.

• Αναγνώριση προσδοκιών των γονιών σε σχέση με τη σχολική επίδοση. Το να καταλαβαίνουν οι γονείς ποιές είναι οι δικές τους επιθυμίες και προσδοκίες αναφορικά με την επίδοση του παιδιού τους στο σχολείο και ποιές είναι αυτές του παιδιού τους  βοηθά να μην τις προβάλουν επάνω του, καθώς αυτό μπορεί να γίνει βάρος για το παιδί,το οποίο προκειμένου να μην απογοητεύσει τους γονείς και να νιώθει αποδεκτό από εκείνους.

• Οι γονείς ως παραδείγματα διαχείρισης αγχογόνων καταστάσεων. Ο τρόπος που αντιδρά το οικογενειακό περιβάλλον απέναντι σε στρεσογόνα ερεθίσματα, επηρεάζει τα παιδιά ,μεσω της μίμησης.

Το άγχος των εξετάσεων μπορεί τελικά να γίνει διαχειρίσιμο και να παίζει έναν ρόλο κινητοποιητικό -και όχι το αντίθετο- όταν τα παιδιά πλαισιώνονται με φροντίδα και αποδοχή και η νοηματοδότηση της διαδικασίας των εξετάσεων αποκτά μια ρεαλιστική διάσταση, ως ένας τρόπος επίτευξης των στόχων τους, αλλά όχι και ο μοναδικός.

Η έγκαιρη αναγνώριση και η προληπτική διαχείρισή του  άγχους μπορούν να προάγουν όχι μόνο την ακαδημαϊκή επιτυχία, αλλά και τη γενικότερη ψυχοσυναισθηματική ευεξία και ανθεκτικότητα του μαθητή.

Η συντονισμένη υποστήριξη από την οικογένεια και το σχολείο διαμορφώνει ένα σταθερό πλαίσιο ενδυνάμωσης, όπου η επίδοση αξιολογείται σε συνάρτηση με την προσωπική εξέλιξη και δεν θεωρείται μοναδικός δείκτης αξίας.

Μαρία Καφαντάρη
Ψυχολόγος MSc
Συστημική  Ψυχοθεραπεύτρια