Τι είναι τα όρια;
Τα όρια είναι κανόνες που ορίζουν τι επιτρέπεται να κάνει ένα παιδί και τι όχι, εντός και εκτός του οικογενειακού πλαισίου. Οι κανόνες αυτοί πρέπει να έχουν κάποια χαρακτηριστικά: να είναι τεκμηριωμένοι,δίκαιοι,σταθεροί και να ταιριάζουν με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού.Θα πρέπει να έχουν λόγο ύπαρξης και να εξηγούνται με κατανοητό τρόπο στο ίδιο για να καταλάβει για ποιο λόγο τίθενται.
Το «βάζω όρια» δε σημαίνει είμαι υπερβολικά αυστηρός ή αυταρχικός γονιός ,ούτε έχουν σα στόχο να γίνουν τα παιδιά «υπάκουα». Ο λόγος ύπαρξης τους είναι να συμβάλουν στη δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος και στην καλλιέργεια εμπιστοσύνης μεταξύ γονιών και παιδιού.
Τα όρια σε σχέση με τα στάδια ανάπτυξης του παιδιού
Το παιδί έρχεται στον κόσμο «χωρίς όρια». Σε ένα βρέφος δε γίνεται να υπάρχει η έννοια των ορίων ,ούτε προφανώς είναι η κατάλληλη περίοδος για να τεθούν αυτά. Οι σχέσεις του βρέφους με τους γονείς (ή τους σημαντικούς άλλους) μοιάζει να είναι «άπληστες και ανορίωτες». Τα πρόσωπα φροντίδας καλούνται να ανταποκριθούν άμεσα στις ανάγκες του βρέφους ,όποιες κι αν είναι, όποτε κι αν παρουσιαστούν· κι αυτό γιατί σε αυτή την φάση πρέπει να διαμορφωθεί ένα ασφαλές και σταθερό περιβάλλον για το παιδί και κυρίως μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ τους.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει και αναπτύσσεται νοητικά και ψυχοσυναισθηματικά,αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του,ως κάτι διαφορετικό/ξεχωριστό από το περιβάλλον και τα πρόσωπα φροντίδας. Αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι και εκείνα έχουν τα δικά τους ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις δικές τους ανάγκες.
Ο ρόλος των γονιών είναι σημαντικός σε αυτή τη διαδικασία ,προκειμένου να βοηθήσουν το παιδί να «προσαρμοστεί» στους σταδιακούς περιορισμούς όσο μεγαλώνει.Ουσιαστικά,το βοηθούν να βγει απο την θέση της «παντοδυναμίας» και να αποκτήσει μια πιο ρεαλιστική εικόνα για την θέση του στον κόσμο.
Το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι υπάρχουν κανόνες που διέπουν τη σχέση μας με τους άλλους και βοηθούν την ομαλή συνύπαρξη μαζί τους.
Ποιά είναι η χρησιμότητα των ορίων;
Τα όρια διασφαλίζουν την ψυχική ευημερία του παιδιού την ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού και την ομαλή λειτουργία του συστήματος της οικογένειας. Δημιουργούν αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης προς τους γονείς – και τους άλλους σημαντικούς ενήλικες. Το παιδί νιώθει προστατευμένο γιατί ξέρει ότι υπάρχει καθοδήγηση από αυτούς.
Συμβάλλουν στην ύπαρξη ενός οργανωμένου και σταθερού περιβάλλοντος και άρα προβλέψιμου σε μεγάλο βαθμό. Αυτό βοηθά στο να αναπτυχθεί συναισθηματική σταθερότητα στο παιδί. Όταν τα όρια είναι ασαφή ή ανύπαρκτα, τα παιδιά συχνά νιώθουν αβεβαιότητα, άγνοια και άγχος. Αντιθέτως, η σταθερότητα και η συνέπεια στην εφαρμογή των ορίων προσφέρουν συναισθηματική ασφάλεια και βοηθούν το παιδί να διαχειριστεί καλύτερα τις προκλήσεις και τα συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα.
Αυτή η συναισθηματική σταθερότητα είναι επίσης βασική για την ανάπτυξη δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων και τη διαχείριση του άγχους. Όταν το παιδί κατανοεί ότι οι καταστάσεις έχουν όρια, μαθαίνει να αντιδρά σε αυτές με τρόπο υγιή και συγκροτημένο.
- Τα όρια δεν περιορίζουν τη ελευθερία του παιδιού, αλλά βοηθούν το παιδί να μάθει πώς να σέβεται τους άλλους και τον ίδιο του τον εαυτό. Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί ξέρει ότι πρέπει να ολοκληρώσει τις υποχρεώσεις του πριν από το παιχνίδι, κατανοεί τη σημασία της πειθαρχίας και της αυτοδιαχείρισης. Αυτό ενισχύει την ικανότητα να ακολουθεί κανόνες όχι μόνο στο σπίτι, αλλά και στον παιδικό σταθμό ή το σχολείο.
- Τα όρια βοηθούν στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης.Τα παιδιά μπορούν να καταλάβουν τα δικά τους όρια και τα όρια των άλλων,μαθαίνουν να εκφράζουν τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους με λειτουργικό τρόπο και μπορούν έτσι να κοινωνικοποιηθούν σωστά και ομαλά.
- Η έλλειψη ορίων ή η αδυναμία θέσπισής τους μπορεί να οδηγήσει τα παιδιά σε συναισθηματική σύγχυση. Τα παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς σαφή όρια συχνά δυσκολεύονται να κατανοήσουν πού τελειώνουν τα δικαιώματά τους και πού αρχίζουν τα δικαιώματα των άλλων. Επιπλέον, ενδέχεται να έχουν πρόβλημα με την αυτοεκτίμησή τους και να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο να μάθουν να διαχειρίζονται το άγχος και τις συναισθηματικές τους αντιδράσεις.
Ποιοι παράγοντες δυσχεραίνουν την επιβολή ορίων στα παιδιά?
Υπεύθυνοι στο να θέτουν όρια στα παιδιά είναι κυρίως οι γονείς τους.Η προσωπικότητα του γονέα σχετίζεται με τον τρόπο και το είδος των οριων που επιβάλλονται. (πχ να είναι ανορίωτος ο ίδιος)
Η επιβολή ορίων συχνά μεταφράζεται από τους γονείς ως έλλειψη αγάπης προς το παιδί και έλλειψη ανταπόκρισης στις συναισθηματκές του ανάγκες. Αυτό δεν ισχύει,γιατί ένας γονιός οφείλει να συμβάλλει στην ευημερία του παιδιού του και σε αυτό εντάσσεται η ομαλή ψυχοκοινωνική του ανάπτυξη στην οποία συμβάλλει και η οριοθέτηση των παιδιών.
Ένας γονιός,ο οποίος ως παιδί έχει ζήσει καταπίεση και αναίτιες απαγορεύσεις,μπορεί να ταυτίζεται συναισθηματικά με το παιδί και να δυσκολεύεται να βάλει όρια. Μοιάζει δλδ να γίνεται και ο ίδιος παιδί και να «αφήνει» τον γονεικό του ρόλο.
Όταν συμβαίνουν δύσκολα γεγονότα ζωής σε μια οικογένεια (πχ ένα διαζύγιο) είναι πιθανό οι γονείς να δυσκολεύονται στην οριοθέτηση ,σε μια προσπάθεια να «διορθώσουν» τον πιθανό αντίκτυπο που θεωρούν ότι έχει το συγκεκριμένο γεγονός στο παιδί και λόγω των δικών τους ενοχικών συναισθημάτων.
Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η έλλειψη χρόνου,η κούραση μπορεί να εμποδίζουν την επιβολή ορίων.
- Η αμφιθυμία του γονέα σχετικά με τα όρια,να μην είναι και στον ίδιο ξεκάθαρο ποιές συμπεριφορές επιτρέπονται και ποιές όχι,συχνά εμποδίζει την οριοθέτηση.
- Η ασυμφωνία των γονέων σχετικά με τα όρια,αλλά και γενικά τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών ,καθώς και η αναίρεση των ορίων που έχει θέσει ο ένας γονιός από τον άλλο, δυναμιτίζουν την προσπάθεια οριοθέτησης.
- Η δυσκολία αποδοχής της σταδιακής αυτονόμησης του παιδιού,μπορεί να οδηγεί σε υπερβολική αυστηρότητα και αυτη με τη σειρά της σε μεγάλη αντιδραστικότητα των παιδιών στα όρια που θέλουν να επιβάλλουν οι γονείς.
Πώς μπορούν να βάλουν με αποτελεσματικό τρόπο όρια οι γονείς;
Τα όρια σχετίζονται με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο των παιδιών.Αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες και οι απαγορεύσεις διαμορφώνονται ανάλογα με το επίπεδο γνωστικής και ψυχοσυναισθηματικής ωρίμανσης. Η καλή σχέση γονέα και παιδιού είναι σημαντική προϋπόθεση για επιτυχημένη οριοθέτηση.Βασικό συστατικό της καλής σχέσης είναι η επικοινωνία. Αυτή σχετίζεται με τη σειρά της με το ακούει ο γονιός το παιδί του,να κατανοεί τα συναισθήματα και τις ανάγκες του,να το αποδέχεται,να δείχνει ενσυναίσθηση.
Βασικό συστατικό της οριοθέτησης ειναι η σταθερότητα και η συνέπεια.Ο γονιός θα πρέπει να «αντέχει» τις προκλήσεις των παιδιών, αναφορικά με την παραβίαση των ορίων ,να διασφαλίζει την τήρηση τους (χωρίς να γίνεται αδικαιολόγητα άκαμπτος) και προφανώς να υπάρχει μια «κοινή γραμμή».Επιπλέον,τα λεκτικά και τα μη λεκτικά μνμ ,θα πρέπει να συμβαδίζουν.
Οι γονείς θα πρέπει να καταλαβαίνουν τις ανάγκες των παιδιών, να το ακούν και να συζητούν μαζί του πριν θέσουν τους κανόνες και τα όρια.
Η επιβράβευση και η ενίσχυση αποδεκτών συμπεριφορών συμβάλλει στην ομαλή τήρηση των ορίων.
Οι γονείς δεν πρέπει να ξεχνούν ότι σε εκείνους πέφτει το βάρος για την επιβολή και την τήρηση των ορίων και ότι εκείνοι είναι οι «αρχιτέκτονες» του οικογενειακού οικοδομήματος.
