Όταν μιλάμε για ενσυναίσθηση, εννοούμε την ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να κατανοούμε, να «νιώθουμε» τη συναισθηματική κατάσταση, το βίωμα και την εμπειρία  του άλλου, «βλέποντας μέσα από τα δικά του μάτια». Παράλληλα, η ενσυναίσθηση εμπεριέχει την αποδοχή αυτών, χωρίς ερμηνεία ή κριτική και χωρίς την ταύτιση και την υιοθέτηση  της οπτικής του άλλου. «Συναισθάνομαι» σημαίνει ότι έχω την ικανότητα να κατανοώ τον άλλο, τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του, τις συναισθηματικές του αντιδράσεις, ότι μπορώ να τον σέβομαι και να τον αποδέχομαι, χωρίς όμως να ταυτίζομαι απαραίτητα μαζί του ή να συμφωνώ, εγκαταλείποντας τη δική μου οπτική.

Η εμφάνιση και καλλιέργεια της ενσυναίσθησης είναι συνάρτηση βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Οι βιολογικοί παράγοντες είναι γενετικοί και νευροαναπτυξιακοί· στον ανθρώπινο εγκέφαλο υπάρχουν οι λεγόμενοι «κατοπτρικοί νευρώνες», οι οποίοι συμβάλλουν στην κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι έχουμε γενετικά την προδιάθεση -και σε ένα βαθμό την ικανότητα- να συναισθανόμαστε.

Σημαντικοί περιβαλλοντικοί παράγοντες που επηρεάζουν την εμφάνιση και ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, ανήκουν στα πλαίσια κοινωνικοποίησης του ατόμου, όπως το οικογενειακό, το σχολικό, το κοινωνικό και το πολιτισμικό. Ο τρόπος που μαθαίνουμε να σχετιζόμαστε με τους άλλους, τα μοτίβα αλληλεπίδρασης ήδη από την παιδική ηλικία, οι κοινωνικές αξίες και νόρμες, οι συνθήκες της καθημερινής ζωής, η ποιότητα ζωής, ακόμη και η σύνδεση με το φυσικό περιβάλλον, όλα επηρεάζουν και διαμορφώνουν την ενσυναισθητική μας ικανότητα και την εξέλιξη της.

Η σημασία λοιπόν της ενσυναίσθησης για τις ανθρώπινες σχέσεις είναι πολυδιάστατη και ο αντίκτυπος που έχει σε αυτές αδιαμφισβήτα σημαντικός και καθοριστικός για την ποιότητα τους.

Μέσω της ενσυναίσθησης, οι σχέσεις με τους άλλους γίνονται περισσότερο υγιείς και ποιοτικές. Όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι αναγνωρίζονται, γίνονται κατανοητοί και αποδεκτοί, τότε είναι πιο εύκολο να εκφραστούν πιο ανοιχτά και έτσι ανοίγει ο δρόμος ώστε να καλλιεργηθεί η εμπιστοσύνη και η προαγωγή ουσιαστικών σχέσεων.

Η διαχείριση και η επίλυση των συγκρούσεων γίνεται πιο εύκολη, γιατί όταν συναισθανόμαστε τον άλλο, η κατανόηση των διαφορών γίνεται ευκολότερη όπως και η διαχείριση τους. Μοιάζει σα να έχουμε μια ακόμη οπτική για μια κατάσταση, πέρα από τη δική μας κι αυτό βοηθά στην άμβλυνση των διαφορών.

Η ενσυναίσθηση μας καθιστά επίσης, πιο ανοικτούς και ανεκτικούς στη διαφορετικότητα και αυτό ενίοτε συνδέεται με την αλτρουιστική συμπεριφορά. Ο αλτρουισμός είναι η ανιδιοτελής και αυθόρμητη πράξη ή προσφορά βοήθειας προς κάποιο άλλο άτομο, χωρίς να υπάρχει η προσδοκία ανταλάγματος. Όταν συναισθανόμαστε τους άλλους, είναι πολύ πιθανό να προσφέρουμε βοήθεια και υποστήριξη, χωρίς να περιμένουμε ανταπόδοση, απλά και μόνο γιατί μας κάνει νόημα να προσφέρουμε τη βοήθεια μας όπου υπάρχει ανάγκη. Συνεπώς, η ενσυναίσθηση οδηγεί στην εκδήλωση θετικών κοινωνικών συμπεριφορών.

Η ενσυναίσθηση είναι όμως ωφέλιμη και για την ψυχική υγεία του ατόμου που την εκφράζει. Προάγει την προσωπική ανάπτυξη και εξέλιξη, γιατί το άτομο αποκτά καλύτερη επαφή με τον εαυτό του, τα συναισθήματα και τις ανάγκες του, μειώνει το στρες και δημιουργεί ένα αίσθημα αυτοεκπλήρωσης. Ακόμη, μέσω της ενσυναίσθησης ενισχύεται το αίσθημα του ανήκειν. Αμβλύνεται το αίσθημα της μοναξιάς και της απομόνωσης και παράλληλα εγκαθιδρύεται η ύπαρξη της κοινωνικής υποστήριξης, η οποία με τη σειρά της δρα προστατευτικά σε σχέση με τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Τέλος, η ενσυναίσθηση ενισχύει την αυτοεκτίμηση του ατόμου, καθώς νιώθει ότι βρίσκεται σε μεγαλύτερη σύνδεση με τους ανθρώπους γύρω του.

Η ενσυναίσθηση είναι κάτι που όλοι έχουμε σε ένα βαθμό, αλλά μπορούμε να καλλιεργήσουμε και να αναπτύξουμε κι ακόμη περισσότερο.

Ο βαθμός και το επίπεδο της ενσυναίσθησης σχετίζεται με την αυτεπίγνωση που έχει ο καθένας μας. Όσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε, αναγνωρίζουμε και αποδεχόμαστε τη συναισθηματική μας κατάσταση, τόσο πιο εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε και να νιώσουμε το συναίσθημα και το συγκινησιακό βίωμα του άλλου. Συνεπώς, όση μεγαλύτερη και καλύτερη επαφή έχουμε με τον εαυτό μας, τόσο αναπτύσεται η ικανότητα μας να συναισθανόμαστε.

Η «εκπαίδευση» στην κατανόηση τόσο των λεκτικών αλλά και των μη λεκτικών στοιχείων επικοινωνίας (πχ τόνος φωνής, έκφραση προσώπου κτλ) βοηθά στο να είμαστε περισσότερο ενσυναισθητικοί, άρα να γίνεται πιο εύκολη η κατανοηση της οπτικής γωνίας του άλλου. Το πώς «βλέπει» και αντιλάμβάνεται  κάποιος μια κατάσταση, ποιά συναισθήματα και ποιές σκέψεις έχει, είναι σημαντικό να μπορεί να γίνει κατανοητό από μας, χωρίς να σημαίνει βέβαια ότι ταυτιζόμαστε ή «παίρνουμε στους ώμους μας» το δικό του συναισθηματικό φορτίο, γιατί αυτό μπορεί να γίνει στρεσογόνο και εξουθενωτικό ψυχολογικά και τελικά να μην μπορούμε να είμαστε υποστηρικτικοί και βοηθητικοί.

Ένας ακόμη τρόπος για να αναπτύουμε την ενσυναίσθηση μας, είναι να έχουμε «ανοιχτό μυαλό», να μην επηρεαζόμαστε δλδ από τις δικές μας πεποιθήσεις αλλα και προκαταλήψεις, όπως και το να ακούμε «ενεργητικά».

Αυτό σημαίνει ότι ακούμε με προσοχή, δε διακόπτουμε, σεβόμαστε και αποδεχόμαστε τον άλλο ακόμη, κι αν δε συμφωνούμε μαζί του. Στην ενεργητική ακρόαση, ο σημαντικός είναι ο άλλος. Ακούμε και δεν κάνουμε ερμηνείες, κριτική ή όποιου τύπου αξιολογική κρίση. Το ζητούμενο είναι να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την οπτική του άλλου ανθρώπου, να νιώσουμε τη συναισθηματική του εμπειρία και το βίωμα που μοιράζεται μαζί μας. Οφείλουμε να δείχνουμε ότι είμαστε παρόντες και διαθέσιμοι στο μοίρασμα του, ότι τον αποδεχόμαστε και ότι με έναν τρόπο είμαστε δίπλα του.

Η έκθεση μας στη «διαφορετικότητα», η επαφή μας με ανθρώπους διαφορετικούς από μας, μας βοηθά με τη σειρά της να αποκτούμε μια «ανοιχτότητα», ώστε να αποβάλλουμε προκαταλήψεις και στερεότυπα και με αυτόν τον τρόπο να γινόμαστε πιο ικανοί να νιώθουμε και να συναισθανόμαστε τον άλλο.

Η επαναξιολόγηση των αντανακλαστικών μας αντιδράσεων και των αυθόρμητων συμπερασμάτων όταν ακούμε την ιστορία που θέλει να μοιραστεί μαζί μας ένας άλλος  άνθρωπος, βοηθά να επεξεργαστούμε και να ανταποκριθούμε σε αυτή με έναν διαφορετικό τρόπο και τελικά δούμε «μέσα από τα δικά του μάτια» και να καταλάβουμε το συναισθηματικο του βίωμα.

Ακόμη, το αίσθημα της κοινωνικής σύνδεσης, ότι ανήκουμε σε μια ομάδα και σχετιζόμαστε ουσιαστικά με τους άλλους, δρα βοηθητικά στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, κυρίως όταν εστιάζουμε στις ομοιότητες που μας συνδέουν με τους άλλους και όχι στις διαφορές.

Τέλος, το διάβασμα είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος «εκπαίδευσης» στην ενσυναίσθηση. Διαβάζοντας ιστορίες, μπαίνουμε στη διαδικασία να καταλάβουμε τους χαρακτήρες του βιβλίου, τα κίνητρα, τις αλληλεπιδράσεις τους και τους στόχους τους. Κατανοώντας λοιπόν αυτούς τους φανταστικούς ήρωες, μαθαίνουμε πώς να καταλαβαίνουμε τους ανθρώπους  γύρω μας στον πραγματικό κόσμο.

Μαρία Καφαντάρη

Ψυχολόγος

Msc Kοινωνικής-Κλινικής Ψυχολογίας

Εξαρτήσεων και Ψυχοκοινωνικών Προβλημάτων

Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια